Tijdens het Retailagenda Jubileumcongres op 13 november in Den Bosch sprak sociaal geograaf en journalist Floor Milikowski over de vraag die volgens haar onder bijna alle ruimtelijke opgaven ligt: durven we het oude los te laten om een toekomstbestendig Nederland te bouwen? Haar verhaal begon in Holwerd, maar verwees uiteindelijk naar het hele land.
In het Friese Holwerd bedachten vier dorpsbewoners een plan dat alles op zijn kop zette: de Waddendijk doorbreken, het water terugbrengen, overstappen op zilte landbouw en een nieuw natuur- en recreatiegebied creëren. Holwerd aan Zee kreeg geld, steun en enthousiasme, maar stokte uiteindelijk op één element: angst. Voor risico’s, voor verandering, voor het loslaten van wat bekend is. “Wij hebben de verbeeldingskracht, de middelen en de kennis,” zegt Floor Milikowski. “Maar zodra het spannend wordt, grijpen we terug naar oude zekerheden.”
Holwerd als spiegel voor Nederland
Voor Milikowski staat Holwerd symbool voor een landelijke reflex. Iedereen wilde het, van provincie tot ministeries en agrariërs. Toch kwamen nieuwe twijfels zodra uitvoering dichterbij kwam. Extra onderzoeken, nieuwe notities, afwegingen over kosten en verantwoordelijkheden. “De dijk staat niet alleen voor veiligheid,” zegt ze, “maar ook voor een mentale grens die we maar moeilijk over durven.”
Volgens Milikowski moeten we begrijpen waar die aarzeling vandaan komt. Nog geen twintig jaar geleden werd Nederland beschouwd als ‘af’. De ministeries voor Ruimtelijke Ordening en Volkshuisvesting verdwenen, omdat het land zogenaamd helemaal uitgepland was. De gevolgen zien we nu: verdozing langs snelwegen, verloederde wijkwinkelcentra, flats die hun beste tijd hebben gehad en een landbouwsysteem dat vastloopt.
Deze problemen zijn geen op zichzelf staande incidenten. “Dit is het resultaat van keuzes, van een manier van organiseren. We hebben de illusie gekoesterd dat de inrichting van Nederland niet langer onze aandacht nodig had.”
De spreadsheet als kompas
Een van de grootste obstakels is volgens Milikowski de manier waarop waarde wordt berekend. In gebiedsontwikkeling wegen businesscases en rendementen het zwaarst. Een parkeerplaats is in dat systeem financieel meer waard dan een buurthuis, hoe evident het maatschappelijke belang van dat laatste ook is.
Ze vertelt hoe een zorginstelling aantoonde dat twee ouderen met dezelfde zorgvraag compleet verschillende zorgkosten hadden: in een sociaal hofje halveerde de behoefte aan professionele zorg dankzij buren die veel opvingen. “Maar de investering in die leefomgeving staat in een ander potje dan de besparing. En dus wordt hij niet meegenomen.”
Hoe kleine ingrepen groot verschil maken
Toch ziet Milikowski door het hele land voorbeelden van plekken waar het wél lukt. Vaak door iets kleins. In Arnhem veranderde een braakliggend plein in een levendige ontmoetingsplek dankzij één megakunstwerk: het Feestaardvarken. In een naoorlogse flatwijk zorgden wat trappetjes richting het gras en verbrede galerijen ervoor dat bewoners elkaar weer zagen en zich veiliger voelden.
Ecoloog Ruurt Jelle van der Leij liet zien hoe snel natuur terugkeert als je ruimte geeft: een dood weiland werd binnen een half jaar een divers natuurgebied na het herstellen van de waterloop. “De natuur is vergevingsgezind,” zegt Milikowski. “Ze komt sneller terug dan we denken.”
Waarom stoepen en speeltuinen cruciaal zijn
Volgens Milikowski zit de kracht van een gezonde samenleving juist in de alledaagse plekken: stoepen, buurtwinkels, bibliotheken, speeltuinen. Ze verwijst naar onderzoek uit Chicago waar tijdens een hittegolf minder doden vielen in buurten met stoepen, pleinen en winkels. “Daar kenden mensen elkaar. Tachtig procent van de informele ontmoetingen gebeurt in de directe omgeving van de voordeur.”
Die ontmoetingen creëren een netwerk van zorg en aandacht dat geen spreadsheet kan vangen, maar dat volgens Milikowski onmisbaar is voor sociale veerkracht.
Durven kiezen voor een nieuw land
Milikowski is niet pessimistisch. Ze ziet overal initiatieven waar vergroening, wonen en sociale functies worden gecombineerd. Ze citeert voormalig Rijksbouwmeester Floris Alkemade: wie opgaven slim verbindt, vindt vanzelf oplossingen.
En Nederland heeft het vaker gedaan. “Geen enkel land is zo door mensenhanden gemaakt als dit. We hebben polders gebouwd, water gekeerd, steden ontworpen. We kunnen dit opnieuw.”